Rara Jonggrang

Dhek jaman biyen ing Prambanan ana kraton. Kang dadi raja asmane Prabu Baka. Prabu Baka kagungan putri kang ayu banget, arane Rara Jonggrang. Prabu Baka iku raja kang watake kejem, wengis, angkara murka, seneng nindhes rakyate nganti rakyate padha sengsara uripe.

Patih ing Kraton Prambanan, Path Windusaka, tau ngelikake marang Prabu Baka. Ature mangkene, “Dhuh Sang Prabu, keparenga kula matur, kula namung badhe caos pemut dhateng paduka, mbok inggih sampun kesangeten anggenipun damel sengsaraning kawula. Kawula Prambanan menika sampun rekaos sanget gesangipun.” Durung nganti rampung anggene matur, Prabu Baka nggetak kanthi suara kang seru.

“Wis, cukup-cukup! Ora usah kok bacutake! Lancang kowe! Apa wis bosen dadi patih?! Enggal metua kana!” Pambengoke Prabu Baka. Patih Windusaka  kaget, banjur metu saka kraton, ing batin rumangsa sedhih mrihatinake nasibe Kraton Prambanan yen Prabu Baka ora ngowahi kelakuane.

Prabu Baka prayanta brangasan. Mung Rara Jonggrang kang bisa ngilihake penggalihe. Amarga saliyane ayu, Rara Jonggrang iku uga alus tindak-tanduke. Rara Jonggrang iku wis kondhang tekan negara-negara liya. Akeh raja-raja kang kepingin mundhut garwa, nanging Rara Jonggrang durung gelem. Prabu Baka sedhih, banjur ndangu marang Rara Jonggrang.

“Ngger, cah ayu, Rara Jonggrang, apa sebabe kabeh panglamare para raja kok ditolak? Pikiren maneh ngger, kowe kuwi wis cukup diwasa.” Rara Jonggrang mangsuli, “Rama, kula dereng kepengin gadhah garwa, kula taksih remen sanget ndherek Rama wonten Kraton Prambanan menika. Mboten sisah dipun oyak-oyak Rama, kula dereng purun”, mengkono ature Rara Jonggrang.

Tambah dina angkara murkane Parabu Baka tambah ndadra, rakyate saya sangsara. Luwih-luwih wektu kuwi Kraton Prambanan lagi memungsuhan karo Kraton Pengging. Kraton Pengging kalah, prajurit Pengging akeh kang gugur ing palagan. Prabu Baka saya seneng banget rumangsa ora ana kang bisa ngalahake. Nganti salah sawijing dina, ana senopati Pengging kang gagah prakosa, arane Bandung Bondowoso yaiku pangeran saka Kraton Pengging kang sekti mandraguna. Kang kepengin ngadhepi Prabu Baka lan malesake kalahe Kraton Pengging. Sawise Bandung madeg senopati, prajurit Prambanan kalah, malah Prabu Baka uga bisa dikalahake lan tumekaning seda.

Sasedane Prabu Baka, Bandung nuli mlebu menyang sakjrone kraton. Ing taman weruh putri kang ayu banget, putri mau ora liya Rara Jonggrang. Rara jonggrang kaget banget weruh pawongan ana ngarepe. Bandung banjur nyebutake jenenge.

“Putri, jenengku Bandung Bondowoso, asalku saka Kraton Pengging. Dene kowe kuwi sapa?” Rara Jonggrang sangsaya tambah kaget, dheweke eling yen pawongan sing ana ngarepe iku sing nyedani Prabu Baka, sing njalari dheweke ora nduwe wong tuwa. Senajan kaget, sedhih, lan sengit banget karo Bandung, Rara Jonggrang tetep gelem wangsulan mangkene.

“Jenengku Rara Jonggrang aku putrane Prabu Baka sing wis seda, lan saiki aku wis lola.” Bandung banjur nglipur Rara Jonggrang.

“O, dadi kowe kuwi putrane Prabu Baka sing mentas dak perjaya? Wis-wis Jonggrang, Prabu Baka kuwi raja kang salah, aja sedhih, sing mati ora usah digelani. Sing wigati Prambanan lan Pengging saiki ora memungsuhan. Malah kowe manuta bakal dakpundhut garwa, dakayomi selawase.” Ing batin Rara Jonggrang lara banget, dheweke sumpah, ora bakal gelem dadi garwane wong sing nyedani ramane. Bandung nekad anggene ngoyak-oyak Rara Jonggrang supaya dadi garwane. Rara Jonggrang bingung sakwise mikir sautara, dheweke banjur nemu akal kanggo nolak kanthi cara alus penglamare Bandung.

“Bandung, aku saguh dadi garwamu angger kowe bisa nuruti panjalukku, bisa gawe candhi cacah sewu lan bisa rampung sewengi,” Bandung kaget krungu panjaluke Rara Jonggrang kang aneh iku. Nanging amarga rumangsa wis kepincut ayune Rara Jonggrang, panjaluk mau banjur disaguhi, Bandung banjur pamit lunga. Wengi iku uga gawe candhi. Nganti tengah wengi, gunggunge candhi wis dadi luwih saka separo. Rara Jonggrang kang nggatekake saka kadohan rumangsa samar atine yen nganti candhine bisa genep sewu. Supaya ora kelakon, Rara Jonggrang tumindak culika. Dheweke nggugahi prawan-prawan sakiwa tengene kraton dikon gawe urub-urub nyumeti obor kahanane padhang. Ana sing dikon nutu pari, klothekan ing lesung, nyapu, satemah kahanane kaya-kaya wis parak esuk. Kahanan kang padhang mau njalari jago-jago banjur padha kluruk. Bab kuwi ndadekake lelembut-lelembut sing ngrewangi Bandung padha lunga. Bandung bingung lan kaget, kudune durung fajar, kok kahanan wis rame? Dheweke rumangsa dipaeka, nanging rasa ayem, amarga cacahe candhi kaya wis genep. Bandung banjur nemoni Rara Jonggrang kandha menawa candhine durung genep, lan ora saguh dadi garwane Bandung amarga ora bisa nuruti panjaluke. Bandung muntab, rumangsa banget yen dipaeka, mula dheweke banjur mbengok seserune.

“Ya, kowe kuwi minangka genepe candhi sing kurang siji mau!!!” Amarga kesaktene, sanalika Rara Jonggrang malih dadi reca watu, ora mung Rara Jonggrang, prawan-prawan kiwa tengene Prambanan kabeh uga katut disedakake dadi prawan tuwa. Sabanjure kuwi, Bandung rumangsa gela, nanging kabeh mau wis dadi kersane Jawata sing Akarya Jagad. Nganti titiwanci iki reca Rara Jonggrang isih ana ing sajrone ruang candhi kang gedhe ing kompleks candhi Prambanan.

(Kapethik saka: e-smartschool.com)  

Pujangga lan Anggitane

Pujangga yaiku manungsa kang duwe kapinteran babagan olah sastra (sekretaris) kraton. Pujangga-pujangga Jawa iku akeh banget. Ing piwulangan iki arep diandharake anggitane para pujangga miturut perangane jamane.

Jaman Hindu

            Resi Abiyasa               : Mahabharata basa Sansekerta

            Resi Walmiki               : Ramayana basa Sansekerta

            Empu Kanwa              : Arjunawiwaha

            Empu Sedhah              : Bharatayudha

            Empu Panuluh              : Gathutkacasraya

Jaman Majapahit

            Empu Prapanca           : Negarakertagama

            Empu Tantular             : Arjunawijaya, Sotasoma

Jaman Islam

            Sunan Bonang             : Suluk Wujil

            Sunan Panggung          : Suluk Malangsumirang

Jaman Mataram

Sultan Agung              : Sastragendhing, Nitipraja

Pangeran Adilangu      : Babad Pajajaran, Babad Mataram

Jaman Surakarta

            Sunan Pakubuwana III            : Serat Mintaraga

            Sunan Pakubuwana IV            : Serat Wulangreh, Serat Wulangsunu

            Sunan Pakubuwana V             : Serat Centhini

            KGPAA Mangkunegara IV     : Serat Wedhatama, Serat Tripama

            R.Ng. Yasadipura I                 : Serat Rama, Serat Dewa Ruci, Serat Cebolek

            R.Ng. Yasadipura II                : Serat Sasanasunu, Serat Bima Suci

            R.Ng. Sindusastra                   : Serat Arjunasastra, Serat Loka Pala

R.Ng. Ronggawarsita             : Serat Paramayoga, Serat Pustakaraja Purwa, Serat  Kalatidha, Serat Sabdatama

Sasedanae R.Ng. Ronggawarsita ora ana maneh kang sinebut pujangga, mula R.Ng. Ronggawarsita diarani pujangga pungkasan utawa panutuping para pujangga.

Unggah-ungguh Basa

Ing masyarakat Jawa, pasrawungan antarane wong siji lan sijine kuwi lumantar sarana basa. Basa sing lumrah dienggo wong Jawa yaiku basa Jawa. Nanging yen digatekake antarane wong enom marang wong tuwa, wong tuwa marang wong enom ora padha tembung-tembunge sing dienggo. Basa Jawa nduweni udhak-usuk utawa sing biyasane diarani unggah-ungguh basa. Kanthi unggah-ungguh iku mau dadi ngerti sing ngomong sapa lan sing diajak ngomong uga sapa.

Unggah-ungguh basa Jawa iku kaperang dadi 4 (papat), yaiku:

Ngoko lugu

Ngoko alus

Krama lugu

Krama alus

Yen digatekake saka tembung-tembunge, unggah-ungguh basa sing ana papat mau mung kadadeyan saka telung (3) tembung, yaiku;

Tembung ngoko

Tembung krama

Tembung krama inggil

Ing ngisor iki katerangan bab tembung-tembung sing dienggo ing unggah-ungguh basa Jawa:

1.    Ngoko lugu

Basa ngoko lugu iku tembung-tembunge sing dienggo ngoko kabeh, ora ana krama lan krama inggile. Sing nganggo basa ngoko lugu yaiku:

·         Marang wong sapadha-padha utawa sing wis kulina banget

·         Wong tuwa marang wong anom utawa andhahane

·         Wong sing lagi ngunandika utawa mbatin

Tuladha:

Sesuk Alam ngajak aku ndelok bal-balan ing lapangan.

Adhiku ora bisa turu yen durung mangan.

Kancaku ora lunga sekolah amarga lara.

2.    Ngoko alus

Basa ngoko alus tembung-tembunge sing dienggo ngoko nanging kecampuran tembung-tembung krama inggil. Ngoko alus biyasane kanggo ngomongake wong tuwa utawa wong sing diajeni nanging sing ngomongake wis padha akrabe. Bisa uga wong tuwa ngomong marang wong anom sing diajeni. Wong wadon marang kakunge.

Tuladha:

Bapakku ora bisa ngrawuhi rapat amarga tindak ing Jakarta.

Putrane guruku ana sing dadi kancaku.

3.    Krama lugu

Basa krama lugu tembunge krama kabeh ora ana ngoko lan krama inggile. Sing nganggo wong tuwa marang wong enom sing durung dikenal. Bocah karo bocah sing durung kenal/lagi ketemu.

Tuladha:

Nak, sampeyan griyanipun pundi?

Mangga dhik mlebet rumiyin, Tiyas taksih tilem.

4.    Krama alus

Basa krama alus tembung-tembunge nganggo krama lan krama inggil, dadi ora kecampuran ngoko. Gunane kanggo ngomongke marang sapa wae sing diajeni utawa kanggo ngomong marang wong sing luwih tuwa utawa dhuwur drajate lan sing diomongake uga diajeni.

Tuladha:

Pak, dipunaturi serat saking sekolahan kagem mendhet rapot kula.

Kidang Kencana

Sawijining kewan alas memper wedhus, nanging ulese kulite mrusuh kuning ngemu giring arane kidang kencana. Aja dumeh kidang, nanging beda karo kidang liyane. Dheweke duwe prabawa kang gedhe, nganti gawe kepencute sapa kang wuninga. Mungguh sapa sejatine kang memba-memba dadi kidang iki, ora liya abdi kinasih, hiya pothete negara Ngalengka, kang ora ana liya kejaba Ditya Kala Marica. Kapinujon tinimbalan dening sang Prabu Rahwana, mungguh prelu wis suwe anggone saguh bakal methukake karo salah sijine pawongan titise Widowati kapiyarsa pangandikane Prabu Dasamuka, “He, Marica, sira iku mung janji-janji thok ora ana kasunyatane. Seprana-seprene tinemune mung wuwus, buktine ora ana. Mangka sing dak impi ora ana liya wanodya ing salumahing bantala iki ingkang dadi memaniking atiku kejaba titisan Wedowati. Aku wis jeleh, aku wis bosen nyawang kowe, aku wis ora nggugu rembugan kang elok-elok nanging jebul amung lamisan. Supaya ora nyepet-nyepeti mripatku, aluwung dina iki kelakon dak untapake nyawamu neng Yomani”.

Mak brebet age-age Kala Marica ngrungkebi pangkone Prabu Dasamuka sarwi ngrerepa, “Adhuh Gusti sesembahan kula inggih pepundhen kula ingkang mahambeg welas asih mring dasih. Mugi kacandheta saking sawetawis, dereng kemawon kula munjuk atur pawongan ingkang dados titising Widowati.

Lagi tekan kene ucape, bramantyane Prabu Dasamuka sirna. “Lhaa, ha ha ha, rakhisik, yo ngono. Saiki mula enggal prasajaa, pawongan kuwi jenenge sapa lan wis duwe bojo apa durung, panggonane ngendi Marica. Aja mung sing lega, nadyan wis duweya bojo pisan aku saguh megatake.

“Inggih sareh rumiyin. Panggenanipun wonten ing wana Dhandaka, piyambakipun sampun gadhah garwa naminipun Sri Rama, dene naminipun Dewi Sinta. Wonten ing wana ngriku sajakipun lelena, kadherekaken kadangipun taruna nami Raden Lesmana, rupanipun sadaya tanpa cacad. Ingkang sepuh, ingkang enom punapa dene Dewi Sinta, sampun prasasat widadari ngejawentah.

“Bungah sang Dasamuka, “Lha yen ngono prayoga didhusta wae, sepira banggane wong wadon, krubyuk kabotan pinjung.”

Nanging Kala Marica menggak, prayoga dicedhaki dhisik, yen wis ketemu gampang mangke ana cara kang prayoga amrih bisane kena. Ora gantalan wektu wong loro padha menyang alas Dhandhaka panggonane para satriya padha cangkrama. Nahenta kawuwusa kang enak padha lelangen ana kono, Sri Rama lan Dewi Sinta apa dene Raden Lesmana padha keslimur dene ndheleng sesawangan alas kang endah. Alas kene akeh tandurane kang uwohane enak dipangan kayadene rambutan, dhuku, jambu, lan liya-liyane, tur akeh kewane cilik-cilik kang endah-endah, kayata merak, kancil lan sebangsane. Saben dina nutug anggone lelangen ana ing alas.

Kacarita lakune Prabu Dasamuka lan Kala Marica wis tekan kono, nuli padha gawe cara. Si Marica milih dadi kidang kencana, dene Prabu Dasamuka dadi wong tuwa pikun. Sawise andum gawe, si kidang nuli wiwit ngreridhu sang Dewi, kidange ethek-ethek lulut, nanging bareng diparani nuli lumayu, mangkono sateruse, nganti gawe kagole penggalihe Dewi Sinta. Nuli ngrerepa marang Sri Rama supaya bisa nyekelake si kidang mau. Ing sekawit Sri Rama mopo, nanging suwe-suwe banjur gelem. Kocape lakune si kidang ora pati adoh, mung tansah cecakekatan wae, nanging mripat kang mencereng tansah maspadakake mungsuhe. Bareng Sri Rama rumangsa diece karo si kidang, gregeten banjur musthi jemparing, dienerake marang si kidang, nanging si kidang weruh saklebatan nuli nggeblas nglungani. Sajroning ilang saka pandulu, si kidang gawe swara kang melas asih nganti bisa gawe trenyuh penggalihe  Dewi Sinta. Mangkono swara mau dibolan baleni nganti kawelasaning panggalihe Dewi Sinta tumuju marang Raden Lesmana. “Mangkata adhiku bocah bagus Lesmana, jeneng sira apa ora midhanget swara kang melas asih kae, kae swarane ingkang raka Sri Rama kang njaluk tulung. Mula yayi sira enggal lumakua. Mesakke banget, mung bot-bote nututi lakune si kidang wae direwangi lara lapa kaya ngana kae.”

Ature Lesmana, “Kawula nuwun kakangmbok, punika sanes swantenipun kakangma Sri Rama, nanging swantenipun jubriksa ingkang memba-memba swantenipun kangmas Sri jatimulya Rama.”

Nanging sang Dewi ngarani yen kuwi swarane ingkang raka Sri Rama, ora ngerti yen sejatine dudu. Jalaran Raden Lesmana wus darbe rasa jatimulya ingkang ora kadarbe dening sapa wae. Banjur thukul panggalih kang ora becik, kinira yen Raden Lesmana darbe karep ora prayoga marang dheweke.

Luput pandakwane Dewi Sinta, mula nuli bramantya, Raden Lesmana banjur matur marang Dewi Sinta, “Kakangmbok sampun ngucapake pangandika bilih kula kadakwa mboten sae, sedaya wau boten leres. Menawi mekaten kersanipun kakangmbok kula ngestokaken nanging pesen kula kakangmbok sampun ngantos medal saking garis ingkang kula damel menika. Menawi panjenengan ngantos medal saking garis, badhe nemahi bilahi”, nggone ngendika mangkono karo mlaku ninggalake papan panggonane Dewi Sinta.