Geguritan

Geguritan iku mujudake salah sawijining asile kasusastran Jawa modern. Sabenere sapa bae bisa gawe geguritan, mung kari gelem apa ora. Nganggit (ngarang) gegeuritan iku bisa awujud ngandharake (mahyakake) penalaman pribadi utawa gegambaran kang tinemu ing madyaning bebrayan (masyarakat).

Minangka asil kasusastran, geguritan uga bisa kawaca sapa wae, sing baku mau ora wuta aksara. Kanthi memaca asil kasusastran, mligine geguritan, bisa kanggo nambahi jembaring wawasan lan kasugihaning jiwa. Yen dineleng saka ancase maca geguritan bisa kapilih dadi loro, yaiku maca kanggo diri pribadi lan maca kanggo wong liya.

Maca geguritan kanggo awake dhewe iku luwih mayar. Bisa karo ngadeg, sinambi lungguhan apadene leyeh-leyeh. Bisa diwaca kanthi ngetokake swara, gemremeng, apa mung cukup dibatin wae, sing penting bisa mangerteni apa sing dikarepake wacan mau.

Beda maneh maca geguritan kanggo wong liya (wong akeh). Taca rene (meh) padha karo yen lagi ‘baca puisi’ utawa ‘deklamasi’ kae. Ana bab-bab  kang kudu digatekake nalikane maca geguritan iki, yaiku:

Wirama          : munggah-mudhun lan membat mentuling swara (irama)

Wirasa            : nglaras lan ngrasakake isining geguritan (penghayatan)

Wiraga           : las-lasaning pocapan (artikulasi), solahbawa lan pasemon (ekspresi)

 

Rara Jonggrang

Dhek jaman biyen ing Prambanan ana kraton. Kang dadi raja asmane Prabu Baka. Prabu Baka kagungan putri kang ayu banget, arane Rara Jonggrang. Prabu Baka iku raja kang watake kejem, wengis, angkara murka, seneng nindhes rakyate nganti rakyate padha sengsara uripe.

Patih ing Kraton Prambanan, Path Windusaka, tau ngelikake marang Prabu Baka. Ature mangkene, “Dhuh Sang Prabu, keparenga kula matur, kula namung badhe caos pemut dhateng paduka, mbok inggih sampun kesangeten anggenipun damel sengsaraning kawula. Kawula Prambanan menika sampun rekaos sanget gesangipun.” Durung nganti rampung anggene matur, Prabu Baka nggetak kanthi suara kang seru.

“Wis, cukup-cukup! Ora usah kok bacutake! Lancang kowe! Apa wis bosen dadi patih?! Enggal metua kana!” Pambengoke Prabu Baka. Patih Windusaka  kaget, banjur metu saka kraton, ing batin rumangsa sedhih mrihatinake nasibe Kraton Prambanan yen Prabu Baka ora ngowahi kelakuane.

Prabu Baka prayanta brangasan. Mung Rara Jonggrang kang bisa ngilihake penggalihe. Amarga saliyane ayu, Rara Jonggrang iku uga alus tindak-tanduke. Rara Jonggrang iku wis kondhang tekan negara-negara liya. Akeh raja-raja kang kepingin mundhut garwa, nanging Rara Jonggrang durung gelem. Prabu Baka sedhih, banjur ndangu marang Rara Jonggrang.

“Ngger, cah ayu, Rara Jonggrang, apa sebabe kabeh panglamare para raja kok ditolak? Pikiren maneh ngger, kowe kuwi wis cukup diwasa.” Rara Jonggrang mangsuli, “Rama, kula dereng kepengin gadhah garwa, kula taksih remen sanget ndherek Rama wonten Kraton Prambanan menika. Mboten sisah dipun oyak-oyak Rama, kula dereng purun”, mengkono ature Rara Jonggrang.

Tambah dina angkara murkane Parabu Baka tambah ndadra, rakyate saya sangsara. Luwih-luwih wektu kuwi Kraton Prambanan lagi memungsuhan karo Kraton Pengging. Kraton Pengging kalah, prajurit Pengging akeh kang gugur ing palagan. Prabu Baka saya seneng banget rumangsa ora ana kang bisa ngalahake. Nganti salah sawijing dina, ana senopati Pengging kang gagah prakosa, arane Bandung Bondowoso yaiku pangeran saka Kraton Pengging kang sekti mandraguna. Kang kepengin ngadhepi Prabu Baka lan malesake kalahe Kraton Pengging. Sawise Bandung madeg senopati, prajurit Prambanan kalah, malah Prabu Baka uga bisa dikalahake lan tumekaning seda.

Sasedane Prabu Baka, Bandung nuli mlebu menyang sakjrone kraton. Ing taman weruh putri kang ayu banget, putri mau ora liya Rara Jonggrang. Rara jonggrang kaget banget weruh pawongan ana ngarepe. Bandung banjur nyebutake jenenge.

“Putri, jenengku Bandung Bondowoso, asalku saka Kraton Pengging. Dene kowe kuwi sapa?” Rara Jonggrang sangsaya tambah kaget, dheweke eling yen pawongan sing ana ngarepe iku sing nyedani Prabu Baka, sing njalari dheweke ora nduwe wong tuwa. Senajan kaget, sedhih, lan sengit banget karo Bandung, Rara Jonggrang tetep gelem wangsulan mangkene.

“Jenengku Rara Jonggrang aku putrane Prabu Baka sing wis seda, lan saiki aku wis lola.” Bandung banjur nglipur Rara Jonggrang.

“O, dadi kowe kuwi putrane Prabu Baka sing mentas dak perjaya? Wis-wis Jonggrang, Prabu Baka kuwi raja kang salah, aja sedhih, sing mati ora usah digelani. Sing wigati Prambanan lan Pengging saiki ora memungsuhan. Malah kowe manuta bakal dakpundhut garwa, dakayomi selawase.” Ing batin Rara Jonggrang lara banget, dheweke sumpah, ora bakal gelem dadi garwane wong sing nyedani ramane. Bandung nekad anggene ngoyak-oyak Rara Jonggrang supaya dadi garwane. Rara Jonggrang bingung sakwise mikir sautara, dheweke banjur nemu akal kanggo nolak kanthi cara alus penglamare Bandung.

“Bandung, aku saguh dadi garwamu angger kowe bisa nuruti panjalukku, bisa gawe candhi cacah sewu lan bisa rampung sewengi,” Bandung kaget krungu panjaluke Rara Jonggrang kang aneh iku. Nanging amarga rumangsa wis kepincut ayune Rara Jonggrang, panjaluk mau banjur disaguhi, Bandung banjur pamit lunga. Wengi iku uga gawe candhi. Nganti tengah wengi, gunggunge candhi wis dadi luwih saka separo. Rara Jonggrang kang nggatekake saka kadohan rumangsa samar atine yen nganti candhine bisa genep sewu. Supaya ora kelakon, Rara Jonggrang tumindak culika. Dheweke nggugahi prawan-prawan sakiwa tengene kraton dikon gawe urub-urub nyumeti obor kahanane padhang. Ana sing dikon nutu pari, klothekan ing lesung, nyapu, satemah kahanane kaya-kaya wis parak esuk. Kahanan kang padhang mau njalari jago-jago banjur padha kluruk. Bab kuwi ndadekake lelembut-lelembut sing ngrewangi Bandung padha lunga. Bandung bingung lan kaget, kudune durung fajar, kok kahanan wis rame? Dheweke rumangsa dipaeka, nanging rasa ayem, amarga cacahe candhi kaya wis genep. Bandung banjur nemoni Rara Jonggrang kandha menawa candhine durung genep, lan ora saguh dadi garwane Bandung amarga ora bisa nuruti panjaluke. Bandung muntab, rumangsa banget yen dipaeka, mula dheweke banjur mbengok seserune.

“Ya, kowe kuwi minangka genepe candhi sing kurang siji mau!!!” Amarga kesaktene, sanalika Rara Jonggrang malih dadi reca watu, ora mung Rara Jonggrang, prawan-prawan kiwa tengene Prambanan kabeh uga katut disedakake dadi prawan tuwa. Sabanjure kuwi, Bandung rumangsa gela, nanging kabeh mau wis dadi kersane Jawata sing Akarya Jagad. Nganti titiwanci iki reca Rara Jonggrang isih ana ing sajrone ruang candhi kang gedhe ing kompleks candhi Prambanan.

(Kapethik saka: e-smartschool.com)  

Pujangga lan Anggitane

Pujangga yaiku manungsa kang duwe kapinteran babagan olah sastra (sekretaris) kraton. Pujangga-pujangga Jawa iku akeh banget. Ing piwulangan iki arep diandharake anggitane para pujangga miturut perangane jamane.

Jaman Hindu

            Resi Abiyasa               : Mahabharata basa Sansekerta

            Resi Walmiki               : Ramayana basa Sansekerta

            Empu Kanwa              : Arjunawiwaha

            Empu Sedhah              : Bharatayudha

            Empu Panuluh              : Gathutkacasraya

Jaman Majapahit

            Empu Prapanca           : Negarakertagama

            Empu Tantular             : Arjunawijaya, Sotasoma

Jaman Islam

            Sunan Bonang             : Suluk Wujil

            Sunan Panggung          : Suluk Malangsumirang

Jaman Mataram

Sultan Agung              : Sastragendhing, Nitipraja

Pangeran Adilangu      : Babad Pajajaran, Babad Mataram

Jaman Surakarta

            Sunan Pakubuwana III            : Serat Mintaraga

            Sunan Pakubuwana IV            : Serat Wulangreh, Serat Wulangsunu

            Sunan Pakubuwana V             : Serat Centhini

            KGPAA Mangkunegara IV     : Serat Wedhatama, Serat Tripama

            R.Ng. Yasadipura I                 : Serat Rama, Serat Dewa Ruci, Serat Cebolek

            R.Ng. Yasadipura II                : Serat Sasanasunu, Serat Bima Suci

            R.Ng. Sindusastra                   : Serat Arjunasastra, Serat Loka Pala

R.Ng. Ronggawarsita             : Serat Paramayoga, Serat Pustakaraja Purwa, Serat  Kalatidha, Serat Sabdatama

Sasedanae R.Ng. Ronggawarsita ora ana maneh kang sinebut pujangga, mula R.Ng. Ronggawarsita diarani pujangga pungkasan utawa panutuping para pujangga.

Unggah-ungguh Basa

Ing masyarakat Jawa, pasrawungan antarane wong siji lan sijine kuwi lumantar sarana basa. Basa sing lumrah dienggo wong Jawa yaiku basa Jawa. Nanging yen digatekake antarane wong enom marang wong tuwa, wong tuwa marang wong enom ora padha tembung-tembunge sing dienggo. Basa Jawa nduweni udhak-usuk utawa sing biyasane diarani unggah-ungguh basa. Kanthi unggah-ungguh iku mau dadi ngerti sing ngomong sapa lan sing diajak ngomong uga sapa.

Unggah-ungguh basa Jawa iku kaperang dadi 4 (papat), yaiku:

Ngoko lugu

Ngoko alus

Krama lugu

Krama alus

Yen digatekake saka tembung-tembunge, unggah-ungguh basa sing ana papat mau mung kadadeyan saka telung (3) tembung, yaiku;

Tembung ngoko

Tembung krama

Tembung krama inggil

Ing ngisor iki katerangan bab tembung-tembung sing dienggo ing unggah-ungguh basa Jawa:

1.    Ngoko lugu

Basa ngoko lugu iku tembung-tembunge sing dienggo ngoko kabeh, ora ana krama lan krama inggile. Sing nganggo basa ngoko lugu yaiku:

·         Marang wong sapadha-padha utawa sing wis kulina banget

·         Wong tuwa marang wong anom utawa andhahane

·         Wong sing lagi ngunandika utawa mbatin

Tuladha:

Sesuk Alam ngajak aku ndelok bal-balan ing lapangan.

Adhiku ora bisa turu yen durung mangan.

Kancaku ora lunga sekolah amarga lara.

2.    Ngoko alus

Basa ngoko alus tembung-tembunge sing dienggo ngoko nanging kecampuran tembung-tembung krama inggil. Ngoko alus biyasane kanggo ngomongake wong tuwa utawa wong sing diajeni nanging sing ngomongake wis padha akrabe. Bisa uga wong tuwa ngomong marang wong anom sing diajeni. Wong wadon marang kakunge.

Tuladha:

Bapakku ora bisa ngrawuhi rapat amarga tindak ing Jakarta.

Putrane guruku ana sing dadi kancaku.

3.    Krama lugu

Basa krama lugu tembunge krama kabeh ora ana ngoko lan krama inggile. Sing nganggo wong tuwa marang wong enom sing durung dikenal. Bocah karo bocah sing durung kenal/lagi ketemu.

Tuladha:

Nak, sampeyan griyanipun pundi?

Mangga dhik mlebet rumiyin, Tiyas taksih tilem.

4.    Krama alus

Basa krama alus tembung-tembunge nganggo krama lan krama inggil, dadi ora kecampuran ngoko. Gunane kanggo ngomongke marang sapa wae sing diajeni utawa kanggo ngomong marang wong sing luwih tuwa utawa dhuwur drajate lan sing diomongake uga diajeni.

Tuladha:

Pak, dipunaturi serat saking sekolahan kagem mendhet rapot kula.